Erkek şoförlerin gözünden: Cinsel şiddetten hayatta kalanlarla ilk temas ve sonrası

MSF’nin “Güney Afrika’yı Değişime Götürmek” (Driving Change in South Africa) kısa filmi, cinsel şiddete maruz bırakılmış bir kişinin tıbbi bakım ve desteğe ulaşmasında herkesin, özellikle erkeklerin oynayabileceği önemli bir rol olduğunu bir şoförün gözünden anlatıyor.

Lebogang Seketema, nam-ı diğer Lebo, cinsel şiddetin, maruz kalanlara nasıl acı ve ıstırap verdiğini biliyor. Kız kardeşi henüz 9 yaşındayken bir komşu tarafından taciz edilmiş. O zamanlar bu konuda bakıma ulaşma imkânı çok azmış, aile bu meseleyi geride bırakmaktan başka çare bulamamış.

Lebo'nun cinsel şiddetten hayatta kalanlarla şoför olarak çalışma tecrübesini, bu süreçte şiddete bakışının ve hayatının nasıl değiştiğini anlattığı filmi buradan izleyebilirsiniz (İngilizce): ‘Driving Change in South Africa’ 

Lebo ayrıca Güney Afrika’nın madencilik kuşağının tam ortasındaki Rustenburg’da Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF) tarafından yürütülen, cinsel ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddetle ilgili saha projesinde 3 yıl şoförlük yaptı. Bölgedeki madenlerin çevresinde gelişen düzensiz yerleşim alanlarında erkeklerin sayısı kadınlardan fazla (10 kadın / 12 erkek). Burada tarihten gelen yapısal şiddet, ekonomik güçlük ve geleneksel toplumsal cinsiyet dinamikleri bir arada tehlikeli bir karma oluşturuyor. Bu da pek çok kadının, hele de çocuğu olanların, yaşamak için erkek partnerlere bağımlı olması anlamına geliyor. Dolayısıyla birçok kadın cinsel ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddete karşı korunmasız durumda.

Lebo ve yedi erkek şoför her gün araçlarıyla yola çıkıp, cinsel şiddetten hayatta kalanları – ya da kendi deyimleriyle başvuranları – acil tıbbi ve psikolojik bakım, ayrıca toplumsal destek için Kgomotso Bakım Merkezlerine ulaştırıyor, ardından onları yeniden evlerine bırakıyor. Bölgede, genellikle düzensiz olan yerleşim alanları içinde kurulu bu merkezlerde MSF Kuzey Batı Sağlık Müdürlüğü ile birlikte çalışıyor.

Kgomotsobölgede konuşulan Setswana dilinde “rahat edilen yer” demek. Her Kgomotso merkezinde adli tıp hemşireleri, onaylı danışmanlar ve sosyal çalışmacılar görev yapıyor ve merkeze başvuranlara yara tedavisi, HIV ve cinsel yolla bulaşan hastalıkları önleyici tedavi, istenmeyen gebelikleri önleyici destek, psikososyal danışma ve toplumsal destek gibi hizmetler sunuluyor.

Molefe Goodwill Motsilenyane: "Birkaç defa, kadınlarla erkekler arasında kavgalar gördüğümüz oldu, duruma müdahale etmek gerekiyordu, biz de ettik. #notinmyname (“benim adıma değil”) hashtag’ini seviyorum. Siz bir erkek olarak kavgaya müdahale ederseniz, olayın ardından o kadının erkeklerle ilgili algısında bir değişiklik olabilir, halbuki siz durup izlerseniz kadın “bütün erkekler aynı, hepsi bir” diyecektir. Bir olay olurken görüp de müdahale etmezseniz siz de o suçun faili olursunuz, çünkü olmasına izin vermişsinizdir. Pratikte bu tür müdahalelerde bulunmak kolay değil, ama gerekli." @Tadeu Andre/MSF

Bu saha projesinde görevli MSF şoförleri ilk müdahale ekibinde yer alıyor ve çoğu kez, bir olayın hemen ardından, olaya maruz bırakılmış kişinin karşılaştığı ilk kişi oluyorlar. Cinsel şiddetten hayatta kalan kişinin bakıma ulaşma yolculuğunda onların rolü, MSF’nin geliştirmekte olduğu en baştan itibaren insancıl, istenmedikçe müdahalede bulunmayan, destekleyici yaklaşımın çok önemli bir parçası.

Fakat tıpkı Lebo gibi bu çalışmada yer alan diğer tüm şoförler de, birer erkek olarak, cinsel şiddete maruz bırakılanların gözünde nasıl bir kimlikleri olduğunun farkındalar: Güney Afrika’da da cinsel istismar faillerinin ezici çoğunluğu erkek. MSF’nin 2015’te Rustenburg bölgesinde 800 kadınla yaptığı araştırma çalışması, her 4 kadından 1’inin tecavüze uğramış olduğunu ortaya koydu. Sadece bu bölgede tecavüze uğrayan kadınların ve kız çocuklarının sayısı 11.000.

Ne yazık ki, araştırmaya katılan kadınların yüzde 95’i tecavüz olayını hiçbir sağlık çalışanına bildirmemişti. Kadınlar bu olayı bildirmekten korkuyor, utanıyordu ve çoğunun acil tıbbi yardım almanın önemine dair bilgisi sınırlıydı. Güney Afrika dünyada tecavüz ve kadın cinayeti oranlarının en yüksek olduğu ülkelerden biri; 2018’de ülkede bildirilen cinsel saldırı sayısı 52.420. Üstelik, eldeki veriler gerçek rakamın bunun çok üzerinde olabileceğini düşündürüyor.

Mike Ramoshaba: "İşimin en ağır tarafı küçük çocukları almak. Bazıları şoförle beraber arabaya binmekten çok korkuyor. Yanında ona eşlik edecek biri oluyor. Korkuyu çocukların yüzlerinden okuyorsun, ben de erkeğim diye ona aynı şeyleri yapabileceğimden korkuyorlar. Psikolojik ilkyardım eğitiminde, karşımızdaki insanı bu kadar erken bir safhada aktif bir şekilde teselli etmememiz, duygusal olarak rahatlatmaya çalışmamız gerektiğini öğrendik. Olayın hemen ardından bu onları daha da kötü hissettirebilir. Biz sadece, yardım edilecek bir yere gideceğimizi, endişe etmemesi gerektiğini söylüyoruz. Kendimizi onların yerine koyuyoruz." @Tadeu Andre/MSF

İşte bu şartlar altında, MSF için çalışan şoförler, cinsel şiddetten hayatta kalanları bir yandan şefkatle karşılarken bir yandan ikincil travmaya yol açmamak konusunda psikolojik ilkyardım eğitimi aldılar. Her türlü kriz karşısında kişiye birincil destek sunan psikolojik ilkyardımın ilkeleri eldeki durumu değerlendirmek, başvuranlarla güven ilişkisi kurmak ve onları ikinci aşama desteğe güvenle ulaştırmak.

MSF, “Güney Afrika’yı Değişime Götürmek” adlı kısa filmde Lebo’nun MSF şoförü ve küçük bir kızın babası olarak oynadığı rolü takip ediyor. Filmde Lebo şöyle diyor: “Ben erkeğim ve o hanıma istismarda bulunan kişi de erkek. Şimdi bu hanımın benim sürdüğüm arabaya binmesi lazım ve bazen arabada yalnızca onunla ben oluyoruz. Nasıl hissedeceğini anlamanız lazım. Ona güvenli bir yerde olduğunu, sizin yanınızda güvende olduğunu hissettirmeniz lazım.”

Eylül ayında MSF’nin Rustemburg’daki şoförleriyle hazırlanan film Güney Afrika’da cinsel şiddetin ne kadar yaygın olduğunu ve cinsel şiddete maruz kalanların acil tıbbi ve psikolojik desteğe ulaşmasında herkesin, özellikle de erkeklerin rol oynayabileceğini vurguluyor.

MSF'nin Rustenburg'daki projesine başvuranlardan biri olan Poppy Ma Kgobatlou. 51 yaşındaki Poppy, 29 yıl boyunca kocası tarafından fiziksel ve ruhsal şiddete maruz bırakılmış. “İstismara uğrayan bir başka kadın hikayemi duyarsa şunu bilsin istiyorum: Ben, Poppy Makgobatlou, sorunlarımı hep içimde sakladım ama bu beni her geçen gün biraz daha öldürdü. Yaşadıklarınızı saklamayın, sesinizi çıkarın." @Melanie Wenger/MSF

Hayatta kalanlardan Poppy Makgobatlou, Rustenburg’un Babong bölgesinde yaşıyor. Poppy MSF şoförüyle ilk karşılaşmasını hiç unutmuyor. Şimdi eski eşi olan kişinin yıllar süren istismarını durdurma cesaretini toplayan Poppy, 24 saat kesintisiz acil yardım hattını arayıp durumunu bildirmiş ve MSF’nin bir şoförü onu almaya gelmiş:

Ağlıyordum; bana ‘Nasıl bir acı içinde olduğunu bilemem, sana hepsi geçecek diyemem,’ dedi, ‘Ne kadar zamandır bu şekilde yaşamaya çalıştığını bile bilmiyorum, sana söyleyebileceğim tek bir şey var, lütfen güçlü kalmaya çalış.’

Acil yardım hattını aramasının ardından Poppy Babong’da MSF’nin desteklediği Kgomotso Bakım Merkezi’nde tedavi görmüş.

Isaiah Ngwako Seloya: “MSF’de şoför olmak beni çok değiştirdi. Erkek olarak davranışım bile değişti. Eskiden eşimle kavga ederdik, o ağlardı ama ben kendimi kötü hissetmezdim, erkek dediğin böyle olur herhalde diye düşünürdüm. Şimdi o ağladığında ben de içimde acı duyuyorum. Şimdi tartışsak bile ben sakinleşmenin, ortada buluşmanın bir yolunu buluyorum. Bendeki değişikliği eşim de hissediyor. Ben değişebiliyorsam diğer erkekler de değişebilirler.” @Tadeu Andre/MSF

Kgomotso Bakım Merkezlerinden haberdar olanların sayısı arttıkça daha fazla kişi buradan destek talebinde bulunuyor. 2015’te Rustenburg’da kurulan ilk Kgomotso Bakım Merkezine cinsel ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddete maruz bırakılmış 62 kişi başvurmuştu. Bu sayı giderek arttı; Rustenburg ve Madibeng’deki dört merkeze 2018’de yapılan yeni başvuru sayısı 1.266, 2019 yılının ilk yarısındaysa 657 yeni başvuru oldu. Bugün pek çok kişi MSF’nin toplum içindeki faaliyetleri sonucu merkezlere ulaşıyor. Bu çalışmalarda cinsel ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddet hakkında farkındalığın arttırılmasının yanında, toplum liderleri şiddete maruz bırakılanları tespit edip hemen destek vermek ve onların tıbbi yardım alması için bağlantı kurmak üzere eğitim görüyor.

MSF ile çalışmak ve cinsel şiddete maruz bırakılan insanlarla tanışmak Lebo’nun ve diğer şoförlerin şiddete dair algılarını açmış, başka erkeklerin zihniyetini değiştirmek konusunda kendilerinin oynayabileceği rolü tekrar düşündürmüş. Şimdi bu şoförlerin her biri iş saatlerinin dışında kalan zamanlarında da ait oldukları toplumu değiştirmekte aktif rol oynuyor.

 MSF’nin Güney Afrika’da Cinsel Şiddetle Mücadele Çalışmaları

Daha fazla bilgi için MSF’nin Rustenburg’daki çalışmalarını konu alan Untreated Violence (“Tedavi Edilmemiş Şiddet”) raporlarına aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz (İngilizce):

  • UNTREATED VIOLENCE: Platin Madenciliği Kuşağında cinsel şiddetten hayatta kalanlar için hasta merkezli bakım ihtiyacı, 2016
  • UNTREATED VIOLENCE: Güney Afrika’da cinsel şiddetten hayatta kalanlar için medikal ve klinik adli tıp desteğindeki kritik eksiklikler, 2017
  • UNTREATED VIOLENCE: Güney Afrika’da cinsel şiddetten hayatta kalanlar için ruh sağlığı desteğindeki kritik eksiklikler, 2018
*Ana sayfa görseli: Lebogang Seketema @Tadeu Andre/MSF

Yorum Yapın