Bir böceğin ısırmasıyla değişen hayatlar: Chagas hastalığı

Chagas hastalığına sahip insanların yüzde 30’unda kalp rahatsızlığı, yüzde 10’unda sindirim rahatsızlığı veya karma rahatsızlık görülürken, kalan hastalarda herhangi bir belirti görülmediği tahmin ediliyor. Chagas hastalığına bağlı komplikasyonlar yaşayan, yani kalp veya sindirim rahatsızlığı ya da karma rahatsızlık çeken hastaların, yanlarında bir uzman bulunarak ikinci basamak sağlık merkezine sevk edilmesi gerekiyor (etiyolojik olmayan tedavi). Fotoğraf: Seamus Murphy

Uluslararası tıbbi insani yardım kuruluşu Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF), 14 Nisan Dünya Chagas Hastalığı Günü'nde “Bazen koca yürekli olmak iyi değildir” sloganıyla bir farkındalık kampanyası başlattı. Kampanyanın amacı, Latin Amerika’da endemik olan bu hastalığın sanıldığı gibi geçmişte kalmadığını, halen tüm dünyada milyonlarca insanın sağlığını ve hayat kalitesini etkilediğini hatırlatmak.

Rio de Janeiro, 14 Nisan 2018 – Tüm dünyada 6 milyon kişi Chagas hastalığına yakalanmış durumda ama yalnızca 10 hastadan 1’inde hastalık teşhis edilmiş durumda. Her yıl 12 bin kişi bu hastalıkla ilişkili nedenlerden dolayı hayatını kaybediyor ve Latin Amerika’da 75 milyon kişi Chagas hastalığı kapma riskiyle karşı karşıya.

Chagas hastalığının teşhisi için sistemli bir program yürütülmediğinden, kamuoyuyla paylaşılan rakamların gerçek sayının altında olduğunu belirten epidemiyolog Juan-Carlos Cubides, Chagas ile ilgili olarak şunları söylüyor: "Pek çok insan bu hastalığı taşıdığından bile haberi olmadan hayatını kaybediyor. Bu gidişat ancak devlet politikalarının buna göre düzenlenmesiyle değişebilir. Devletlerin konuya öncelik vermesiyse ancak toplum baskısıyla mümkün olur. Toplum baskısı bilgilenmekle başlayacak, bizim de bu farkındalık kampanyasıyla yapmak istediğimiz şey bu bilgiyi kitlelere ulaştırmak.”

Chagas hastalığından etkilenen insanların hikayelerini okuyup kamu sağlığı alanında ciddi bir mesele olan bu hastalığa dair farkındalık oluşturmak isteyenler, İngilizce chagas.msf.br/en ve İspanyolca chagas.msf.br/es sitelerindeki bilgileri paylaşabilir.

Chagas hastalığı hakkında

  • Chagas hastalığı nasıl bulaşıyor?

Hastalığa Trypanosoma cruzi adında birgözeli bir hayvan (protozoan) sebep oluyor. Bu hayvanı insana bulaştıransa, saz ve kerpiçten yapılan evlerin duvar ve çatılarında yaşayan bir tür böcek. “Öpücük böceği” (bölgeye göre değişen adlandırmalarla “vinchuca,” “chinche,” “barbeiro” veya “pito”), Latin Amerika köylerinde ve gecekondu bölgelerinde yaygın olan bu evlerde, geceleri beslenmek için yuvasından çıkıyor. Böcek insan kanıyla besleniyor ve insanı ısırıp kanını emdikten sonra, parazit taşıyan dışkılar bırakıyor. Parazit, kaşınma ve açık yaralara veya bedendeki deliklere (genellikle göze, burna ve ağza) bulaşma yoluyla kan dolaşımına ulaşıyor.

Hastalığın bir diğer bulaşma yolu da, böceğin parazitli dışkısının karıştığı yiyecekleri yemek. Bunun dışında, hamilelik sırasında hastalığın anneden bebeğe aktarılması, kan ve organ nakli yoluyla da Chagas hastalığına yakalanmak mümkün (Chagas hastalığı, hamilelikte bebeğe aktarım dışında insandan insana geçmez).

  • Belirtiler neler?

Chagas hastalığının iki devresi var: Hastalığı kaptıktan (enfekte olduktan) hemen sonraki akut devre ve yıllar içinde gelişen kronik devre.

Hastalığın bulaştığı ilk haftaları kapsayan akut devrede belirtiler çok hafiftir ve bunlar pek çok hastalıkla ortak olan, vücut ağrıları, yorgunluk, ateş, kusma gibi belirtilerdir. Akut devrenin ardından Chagas hastalığı hafifler ve yıllarca hiç belirti vermeyebilir.

Chagas hastalığı kapanların yaklaşık yüzde 20 ila 30’unda kronik hastalık gelişimini sürdürerek hayatı tehdit eden kalp ve/veya sindirim rahatsızlıklarına yol açar. Kalp, yemek borusu ve bağırsaklarda geri dönüşü olmayan hasar meydana gelir. Bu aşamadaki belirtiler kabızlık, sindirim sorunları, karın ağrısı ve yutma güçlüğüdür.

  • İyileşmek mümkün mü?

Akut vakalarda yüzde 100 iyileşme sağlanır. Kronik devre ne kadar uzun zamandır devam ediyorsa iyileşmek o kadar zor olur.

Chagas hastalığı için tam iyileşmeyi tespit eden bir test henüz geliştirilmedi.

  • Nasıl teşhis konuyor?

Teşhis klinik değerlendirme, epidemiyolojik bağ ve laboratuvar testleriyle (kan örneği mikroskopisi, ELISA, HAI, IFI) konuyor.

Hastalığın akut döneminde yapılan testlerde vücutta Trypanosoma cruzi veya bu hayvana ait antijenler aranıyor. Kronik dönemde ise, serumda insan bağışıklık sisteminin Trypanosoma cruzi’ye karşı ürettiği özel antikorların tespit edilmesi, vücutta enfeksiyonun varlığına işaret ediyor.

Kronik dönemde teşhisin kesinleşmesi için farklı tekniklerle uygulanan en az iki serolojik testten (serum testinden) pozitif sonuç alınması gerekiyor. Tüm pozitif sonuçların doğrulanması şart.

Özellikle ulaşılması zor bölgelerde hızlı testler kullanmak ilk taramayı kolaylaştırabilir, ama teşhis altın standartta laboratuvar testleriyle doğrulanmalı. Hastalığın endemik olduğu ülkelerde bu teşhis birinci basamak sağlık tesislerinde konulabilmeli ve söz konusu hizmet her zaman mevcut olmalı.

  • Bütün Chagas hastalarının kalbi büyür mü?

Hayır. Hastalığın bulaştığı insanların yüzde 30’unda kalp rahatsızlığı, yüzde 10’undaysa sindirim sistemi problemleri veya karma rahatsızlık görülür. Chagas hastalığına bağlı kalp rahatsızlığı olanlardan bazılarının kalbinde büyüme (kardiyomegali) olabilir. Bazı durumlarda hastaya kalp pili takılması, hatta implante edilebilir kardiyoverter diffibrilatör kullanılması gerekebilir.

Hastalığın akut devresinde, ender durumlarda (yüzde 5) kişinin akut myokardit (kalp kasının yoğun şekilde iltihaplanarak büyümesi ve zayıflaması) veya meningosefalit (sinir sistemi iltihaplanması) görülebilir; bu çocuklara da, yetişkinlere de olabilir.

  • Chagas hastalığı nasıl tedavi ediliyor?

Hastaların çoğu birinci basamak sağlık hizmeti düzeyinde tedavi edilmeli. Akut dönemdeki tedavi acil olarak başlatılmalı, böylece iyileşme ihtimali artacaktır. Etiyolojik tedavi hastalığın kronik devreye evrilme ihtimalini ve ölüm oranını azaltır.

Doğurgan dönemdeki kadınların tedavi görmesi hastalığın hamilelik sırasında bebeğe bulaşma ihtimalini azaltır.

Günümüzde Chagas hastalığının tedavisinde kullanılabilen yalnız iki ilaç var: Benznidazol ve Nifurtimox (birincil ilaç Benznidazol).

Chagas hastalığına sahip insanların yüzde 30’unda kalp rahatsızlığı, yüzde 10’unda sindirim rahatsızlığı veya karma rahatsızlık görülürken, kalan hastalarda herhangi bir belirti görülmediği tahmin ediliyor. Chagas hastalığına bağlı komplikasyonlar yaşayan, yani kalp veya sindirim rahatsızlığı ya da karma rahatsızlık çeken hastaların, yanlarında bir uzman bulunarak ikinci basamak sağlık merkezine sevk edilmesi gerekiyor (etiyolojik olmayan tedavi). Sağlık birimleri ilacın yan etki göstermesi veya hastalığa bağlı komplikasyonlar yaşanmasına karşı müdahaleye hazır olmalı.

Tedaviye bu konuda eğitimli bir doktor başlamalı ve yine eğitimli bir sağlık görevlisi tarafından takip yapılmalı.

Tedavi edilmesi gerekenler: akut vakalar; kronik aşamadaki çocuklar ve genç yetişkinler; seroloji sonucu pozitif olan ve tedavi edilmeme yönündeki kriterlere dahil olmayan 60 yaşından genç yetişkinler.

Dahil edilme kriterleri: Teşhisin doğrulandığı 60 yaşından küçük tüm bireyler; hasta (veya onun adına karar verebilecek yasal sorumlu) tarafından imzalanmış onam formu; Benznidazol veya Nifurtimox’un yan etki göstemediği, dışlama kriterlerini karşılamayan kişiler.

Dışlama kriterleri: >60 yaş; hamileler ve emzirenler; böbrek veya karaciğer yetmezliği; ciddi veya kontrol edilmemiş eşlik eden hastalıklar (komorbidite); ilaca karşı bilinen aşırı duyarlılık; tedaviyle uyumsuz alışkanlıklar (alkol ve madde bağımlılığı); tedaviye devamın imkansız olması; şiddetli sindirim rahatsızlıkları; Chagas’a bağlı kalp hastalıklarının IIb, III. ve IV. aşamalarında olmak; hastanın tedaviye başlamak istememesi.

Yetişkinlerin tedavisinde 100 g benzonidazole içeren 180 tablet kullanılır.

  • Chagas hastalığı dünyanın her tarafında var mı?

Hastalık Latin Amerika’nın 21 ülkesine özgüdür, bu parazit başka kıtalarda görülmez. Ancak hastalık kronik olabildiğinden, göç sonucu, endemik alanın dışında, ABD’de, Avrupa’da, Avustralya hatta Japonya’da da rastlanmıştır. ABD’de 300 bin Chagas hastası bulunduğu tahmin ediliyor. Anneden bebeğe aktarım yoluyla, hastalığın endemik olmadığı ülkelerde de yeni vakalar gözlenebilir.

  • Chagas hastalığı ortadan kalkmamış mıydı?

Hayır, parazitin yaşayabileceği yüzlerce ortam bulunduğundan, hastalık tamamen ortadan kaldırılamaz. Ama bir halk sağlığı sorunu olarak kontrol altına alınabilir.

Sayılarla Chagas hastalığı

  • Hastaların yüzde 90’ı teşhis ve tedaviye erişemiyor.
  • Tedavi imkanı bulan hasta oranı yüzde 1’den az.
  • Dünyada 6 milyondan fazla Chagas hastası var (Dünya Sağlık Örgütü)
  • Hastalık Latin Amerika’nın 21 ülkesine endemik. Bu ülkeler Arjantin, Belize, Bolivya, Brezilya, Ekuador, El Salvador, Fransız Guyanası, Guatemala, Guyana, Honduras, Kolombiya, Kosta Rika, Meksika, Nikaragua, Panama, Paraguay, Peru, Surinam, Şili, Uruguay ve Venezuela.
  • 75 milyon kişi hastalığın endemik olduğu alanda, hastalanma riski altında yaşıyor.
  • Nüfus hareketleri sonucu hastalığın epidemiyolojisi değişti, bu artık kırsal alana ait bir hastalık olmaktan uzaklaşıp kentlerde görülen bir hastalığa dönüştü.
  • Hastalığın aktif olarak bulaştığı, kaygı verici üç temel bölge: (i) El Salvador ile Guatemala arasındaki sınır bölgesi, Gran Chaco bölgesi (Bolivya, Paraguay, Brezilya ve Arjantin’in birbirine komşu olduğu alan) ve Amazon havzası.
  • Kanada ve ABD’de tespit edilen vakalarda artış kaydedilirken, 17 Avrupa ülkesi ile Batı Pasifik ülkelerinde de Chagas hastalığına rastlandı.
  • Vektörden bulaşma ve hamile anneden bebeğe aktarım yoluyla yılda toplam 35.800 yeni vaka
  • Bir kişinin tedavi maliyeti = yılda 474 Dolar
  • Yıllık maliyet = 7,2 milyar dolar (Avrupa’nın en büyük 5 bağışçısının yaptığı toplam yardım miktarına eşit)
  • Latin Amerika’da kalp rahatsızlıklarının ana sebeplerinden.

AR-GE alanında karşılaşılan zorluklar

Chagas hastalığı tedavisinde kullanılan sadece iki ilaç var (benznidazole ve nifurtimox), bunlar da 1960’larda, aslında başka hastalıklar için geliştirildi ama Chagas hastalığına karşı etkili oldukları görüldü. Bu çok eski ilaçlar aynı zamanda çok da toksik (zehirli) ve hastaların yüzde 50’sinde yan etkilere sebep oluyorlar. Ayrıca hastalığın kronik aşamasında bu tedavinin etkisi sınırlı.

Chagas hastalığı konusunda araştırma-geliştirme yatırımları çok az. Kinetoplastid denen ve parazitler yoluyla edinilen bulaşıcı hastalıklar (Chagas, şark çıbanı [Layşmanya] ve uyku hastalığı) dünyadaki toplam Ar-Ge yatırımından sadece yüzde 4 pay alıyor; bunlar arasında da en az payı, üç hastalığa yapılan toplam yatırımın yüzde 16’sı ile Chagas hastalığı alıyor.

MSF’nin Chagas hastalığına dair çalışmaları

MSF 1999’dan bu yana Chagas hastalığı konusunda, teşhis ve tedaviye erişim sağlama, vektör kontrolü ve bilgilendirme-eğitim-iletişim çalışmalarında bulundu. Çeşitli ülkelerin (Honduras, Nikaragua, Guatemala, Kolombiya, Bolivya, İtalya ve Meksika) sağlık bakanlıklarıyla birlikte çalışarak 117 binden fazla insanın teşhis imkanlarına ulaşmasını sağladı, bunlar arasında doğrulanan 11 bin vakada 8 bin kişi tedavi edildi.

MSF’nin bu uzun süreli deneyimi, mevcut tedavinin, ideal olmamakla birlikte, iyi sonuç verdiğini, Orta Amerika ülkelerinde kronik vakalarda bile iyileşme oranlarının yüzde 90’lara vardığını ortaya koydu. Bu çalışmalarla, sanılanın aksine sadece akut vakaların değil yetişkin kronik hastaların da tedavi olabileceği ve olmaları gerektiği kanıtlandı. MSF’nin hiçbir çalışmasında Chagas hastalığına bağlı ölüm olmadı; ilacın ağır yan etki gösterdiği vakalarsa sadece birkaç taneydi. Tüm bunlar tedavinin güvenli olduğunu ve özellikle birinci basamak hizmet düzeyinde Chagas hastalığının teşhisi ve tedavi imkanının mutlaka sağlanması gerektiğini gösterdi.

  • MSF halen Chagas hastalığı tedavisi veriyor mu?

Bu hastalığa odaklanan son saha projesi 2016 yılı sonunda bitti. Bütün bu süre boyunca MSF, Chagas hastalığına karşı mücadelede önemli rol oynayan savunuculuk faaliyetleri de yürüttü. Halihazırda çalışmalarımız savunuculuğa odaklanıyor ve sahada doğrudan Chagas hastalığı üzerine bir projemiz yer almıyor. Ancak, hastalığın endemik olduğu bölgelerde yürüttüğümüz düzenli projelere Chagas hastalığı tedavisini entegre etmeyi planlıyoruz.

  • MSF neden artık doğrudan Chagas hastalığı üzerine proje yürütmüyor?

Bu hastalığın endemik olduğu yerlerde birinci basamak sağlık hizmeti düzeyinde teşhis ve tedavi sağlanması gerektiğini vurguluyoruz. Bunun sağlanmasının zaman alacağını teslim etmekle birlikte, şu an atılması gereken adımların tıbbın değil siyasetin alanına girdiğini düşünüyoruz. MSF ve diğer aktörlerce bu alanda üretilen yeterli kanıtla, bundan böyle bu hastalığa karşı çalışmaların ulusal ve uluslararası politika yapıcılar tarafından yürütülmesi gerektiğini düşünüyoruz.

Bu sebeple, bir yandan Chagas hastalığı teşhis ve tedavisinin birinci basamak sağlık hizmetlerine dahil edilmesini savunurken diğer yandan bu konuda bizim doğrudan çalışma yapmamız tutarsız olacaktır. Ancak MSF edindiği deneyimi paylaşmaya ve bu hastalığa dair savunuculuk faaliyetlerine devam edecektir.

Kaynaklar

DSÖ: Integrating neglected tropical diseases in global health and development. 2017.

CHAGAS COALITION: Breaking the Silence. An Opportunity for Patients with Chagas Disease. 2016.

PAHO: Chagas Disease webpage.

Yorum Yapın