Savaşın ardından Musul: Bir felaketin ortaya çıkışı

Temmuz 2017. Birçok kişinin yüzyılın en büyük şehir savaşlarından biri olarak tarif ettiği askeri harekat bir yıl önce sona erdi. IŞİD olarak da bilinen İslam Devleti'nin kontrolü altında geçen yaklaşık üç yılın ardından, çeşitli etnik gruplardan, din ve mezheplerden 1,5 milyon sakiniyle Musul şehri geri alındı. Son derece karmaşık olan, sayısız git-gellerin yaşandığı bu savaş dokuz ay sürdü.

Musul Savaşı bu süreçte ve sonrasında büyük çaplı bir krize de yol açtı. Kriz, Musul şehrinde ve çevresinde bugün de devam ediyor.

İlk Zamanlar

Ekim 2016

Irak’ın ikinci büyük şehri Musul’un geri alınması için, Irak güvenlik güçleri ve uluslararası koalisyon öncülüğünde askeri bir harekat başlatıldı. Haziran 2014’te Musul’u ele geçirdiğinden beri bu şehri ülkedeki fiili başkenti haline getiren İslam Devleti grubuna karşı Irak’ın verdiği mücadelede çok önemli bir ân oldu bu.

Savaştan Kaçmak

Ekim - Aralık 2016 

Sadece iki ay içinde 100.000’den fazla insan, savaş nedeniyle yerinden edildi bile. MSF Musul ve çevresinden kaçan insanların geldiği kamplarda çalışmaya başladı. MSF ekipleri yerinden edilen kişilere psikolojik destek ve birinci basamak sağlık hizmeti gibi imkanlar sağladı.

Debaga Kampı’ndaki MSF gezici kliniğinde Doktor Homam Muhammed hastaları muayene ediyor. Fotoğraf: Monique Jacques.

Yerinden edilenler Debaga Kampı’nda MSF gezici kliniğinin önünde, muayene olmak için sıra bekliyorlar. Fotoğraf: Monique Jacques.

MSF ayrıca savaşta yaralanan insanlar için şehre yakın yerlerde klinik ve hastaneler kurdu. Bu hastanelerden bazıları, örneğin Musul’un güneyindeki Kayyara’da bulunan hastane büyük önem taşıyor. 30 yataklı bu hastanede cerrahi müdahale imkanı da var ve birkaç aylık süre içinde 120.000 kişi bu hastanede acil destek aldı. Kayyara Hastanesi’ndeki doktorlar çok sayıda insanın yaralandığı olaylarla sık sık karşılaştı.

“Silahla vurulanlar, patlamalarda yaralananlar...

Bugün en az üç, belki dört-beş kişiyi ameliyat edeceğim.” - MSF ile çalışan cerrah Aleksander Wroblewski

Yolun Yarısı

Ocak – Nisan 2017

Ocak 2017 itibarıyla Musul’un batı kısmı tamamen geri alındı, böylece savaşın ilk yarısı bitti. MSF Muharibin Hastanesi’nde çalışmaya başladı. Böylece kuruluş, saldırının başlangıcından itibaren ilk kez şehir içinde çalışma imkanı buldu. Hamdaniye gibi başka kasabalara da hastaneler kuruldu, yüzlerce hasta ameliyat sonrası bakım, rehabilitasyon ve psikososyal destek için bu hastanelere geldi.

“Yemek dağıtımı vardı, oraya gidiyordum ki sokakta bir şey, tam yanı başımda patladı. Şarapnellerle kolumdan ve göğsümden yaralandım. Hamdaniye’ye gelene kadar birçok hastaneye gittim. Bir haftadır buradayım.” - Hamdaniye’de MSF’nin ameliyat sonrası bakım sağladığı 11 yaşındaki hasta Abdulrahman

Hamdaniye’de MSF’nin ameliyat sonrası bakım kliniğinde tedavi gören 11 yaşındaki Mohamed’in portresi. Fotoğraf: Diego Ibarra Sanchez/MEMO.

Şubat ayında MSF, gezici ameliyat karavanı MUST’u ilk kez kullandı, ameliyat karavanı Hamam el Alil’de yaralanmalara müdahale edilmesinde tam işlev gören bir tesis olarak hizmet verdi. Bir ameliyathane, bir uyanma odası ve yoğun bakım ünitesi, bir sterilizasyon odası, tıbbi malzemenin bulunduğu eczanesi ve lojistik ekipmanın konduğu deposuyla beş karavandan oluşan MUST, MSF ekiplerinin cephe hattı yakınlarında çalışmasına ve acil durum halinde malzeme ikmaline gerek olmaksızın 100 ameliyat yapmasına imkan sağlıyor. Bu gezici ameliyat karavanı bir süre için, batı Musul’da devam eden savaşa en yakın ameliyathaneli tesis oldu. Batı Musul Muharebesi’nden tahliye edilen yaralıların yarısından fazlası bu hastaneye gelecekti.

“Araçlarla taşınarak yer değiştirilebilen ve bizim ihtiyaç sahiplerine ulaşmak için hızla hareket etme esnekliği kazanmamızı sağlayacak bir ameliyat tesisi tasarlamak istedik.” - MSF MUST Proje Yürütücüsü Arnaud Badinier

Açlık ve Travma

Mayıs 2017

MSF’nin çalıştığı hastanelerin bazılarına şiddetli akut beslenme yetersizliğinden muzdarip çocuklar getirilmeye başladı. Bu Irak gibi bir ülke için olağandışı bir durumdu ve İslam Devleti grubu idaresinde insanların ne kadar güç şartlarda yaşadığını gösteriyordu. Cephe hatlarının sivillerin yaşadığı mahallelerden geçmesiyle durum daha da ağırlaşmıştı, çünkü Musullular artık yiyecek almak ve diğer hayati ihtiyaçlarını karşılamak için evlerinden çıkamaz olmuşlardı.

Beslenme yetersizliği çeken 10 aylık Cevad bebek MSF’nin Kayyara Hastanesi’nde tedavi ediliyor. Fotoğraf: Hussein Amri/MSF.

Yetersiz beslenmiş iki bebek MSF’nin Kayyara Hastanesi’nde tedavi ediliyor. Fotoğraf: Hussein Amri/MSF.

En Kötü Senaryo

Haziran 2017                    

2017 yazının başında, saldırının başlamasından itibaren Musul ve çevresinde yerinden edilen insanların sayısı 1 milyonu aşmıştı. Savaşın başında insani yardım kuruluşlarının ve BM kurumlarının pek çoğunun korktuğu en kötü senaryo gerçekleşmişti.

Hamam el Alil’de MSF’nin saha travma hastanesinde, 2,5 yıldır ayrı kalmış kardeşlerin kavuşması. Fotoğraf: Alice Martins.

MSF bölgede hızla değişen duruma uyum sağlayarak Nablus'ta hizmet vermeye başladı. Burası, Eski Şehir çevresindeki çatışma bölgelerinden kaçan savaş yaralalılarına ulaşmak ve tıbbi destek sunmak için önemli bir noktaydı.

Hastanede, bugün de devam eden kadın hastalıkları ve doğum servisi ve çocuk hastalıkları bölümü açıldı. Ekiplerimiz 2017’de 10.000’den fazla acil müdahale gerçekleştirdi, yüzlerce ameliyat yaptı, 1.400’den fazla doğuma yardımcı oldu ve yaklaşık 500 çocuğu hastaneye yatırarak tedavi etti.

Nablus Hastanesi’nin ameliyathanesinde bir hastayı ameliyat eden doktorlar. Fotoğraf: MSF/Louise Annaud.

Musul Geri Alındı

Temmuz 2017                     

10 Temmuz’da Irak Başbakanı Abadi, Eski Şehir’de Irak’ın en üst düzey askeri yetkilileriyle yan yana durarak Musul’un geri alındığını resmen açıkladı. Bu, 250 günden uzun süren ve İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en çok insanın hayatını kaybettiği şehir savaşlarından biri olan saldırının sonu oldu.

Savaş sırasında binlerce insan yaralandı, öldürüldü; 1 milyondan fazla kişi yerinden edildi. Cephe hatları yoğun nüfuslu yerleşim bölgelerinin içinden geçti, bu da insanların fiilen kuşatma altında olması demekti ve o kuşatma kimi zaman aylarca kesintisiz devam etti.

 “Yaralılardan yalnızca yürüyebilecek durumda olanlar tıbbi desteğe ulaşabildi ve onlar bile çoğunlukla, evlerinden çıkıp bir kliniğe gelmeye çalışmak için günlerce beklemek zorunda kalıyordu. - MSF Acil Durum Direktörü Anja Wolz

Şiddet sona erdiğinde Batı Musul’da sağlık tesisleri de dahil olmak üzere tüm altyapı yerle bir olmuştu.

Savaşın ardından Batı Musul’da bir mahallenin genel görünümü. Fotoğraf: Sacha Myers/MSF.

Şimdi Ne Olacak?

Temmuz 2018

Musul Savaşı’nın resmen sona ermesinin üzerinden 1 yıl geçti, ama şehirde ve çevresinde savaşın sonuçlarına tanık olmak hâlâ mümkün.

Böylesine vahşi bir savaşı atlatanlar savaşın görünen ve görünmeyen izlerini taşıyorlar. Fiziksel rehabilitasyon ve ruh sağlığı desteğine duyulan ihtiyaç Irak’ta mevcut hizmetleri kat be kat aşıyor. Musul halkının büyük bölümü artık evlerine dönmüş olsa da, on binlerce Musullu halen ülkenin farklı bölgelerinde yerinden edilmiş durumda.

Buna paralel olarak, Musul’un ve Irak’ta İslam Devleti’nden geri alınan başka pek çok bölgenin yeniden inşası acı verici derecede yavaş ilerliyor.

Özellikle Musul’un tarihî merkezi Eski Şehir’de yıkıntıların arasında onlarca ceset var. Bu halk sağlığı açısından tehlike oluşturabilir, zira burada kısmen yıkılmış evlerde, yıkık duvarlar arasında pek çok insan yaşıyor. Mayınlar ve savaştan kalan diğer patlayıcılar da kent sakinleri için önemli bir tehdit oluşturuyor.

Savaştan 1 yıl sonra, Batı Musul’da çalışır durumdaki sadece iki tesisten biri hâlâ MSF’nin Nablus’taki hastanesi. Bu hastaneye ek olarak kısa süre önce Doğu Musul’da bir ameliyat sonrası bakım tesisi açtık, burada savaştan zarar gören ve hâlâ başka ameliyatlar da geçirmesi gereken çok sayıda insana yardımcı olmayı amaçlıyoruz. MSF ayrıca çeşitli birinci basamak sağlık merkezlerine destek veriyor ve savaştan en çok etkilenen insanlar için özel olarak düşünülmüş dağıtımlar yapıyor.

Savaş bitmiş olabilir, ama bizim buradaki işimiz 1 yıl sonra bile bitmiş değil.

Yorum Yapın