Somali’de sel, savaş, açlık, göç, doğum, verem ve tıbbi insani yardım

Somali’nin güney ve orta bölgelerinde yaşanan sel felaketi yüzbinlerce insanı evlerini terk etmeye mecbur bıraktı. Burada bir insani kriz söz konusu, üstelik Somalililer sellerden önce de, onlarca yıl devam eden çatışmalar nedeniyle son derece kırılgan durumdaydı.

Somali’nin orta kısmındaki Galkayo kentinde, ülkede yaşanan şiddetten, kuraklıktan ve diğer iklim sorunlarından kaçarak buraya sığınmış çok sayıda insan yaşıyor. Galkayo’da göçmen ve mültecilerle, daha iyi sağlık hizmetine erişebilmek için komşu ülke Etiyopya’nın Somali Bölgesinden gelenler de var.

Kentin ana sevk hastanesi olan Mudug Bölge Hastanesi yarım milyon insana hizmet veriyor. Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF) Mayıs 2017’den bu yana bu tesise destek vermekte. Bugün Mudug Bölge Hastanesi’nin acil servisinde çalışıyor, açlık çeken çocuklara beslenme yetersizliği tedavisi uyguluyor, verem hastalarını tedavi ediyor, hamileliğinde komplikasyon yaşayan kadınlara yardım ediyor ve ayrıca gezici kliniklerle sağlık hizmeti veriyoruz.

28 yaşındaki Khadro Ahmed Abdi, “Kızım Farhiya çok zayıfladı, artık tepki vermez oldu – bayılmış gibiydi,” diyor. “Öğleden sonra 3 gibi hastaneye geldik. Çok endişeliydik. Hemşireler Farhiya’yı dosdoğru acil servisi götürdü.”

Önde, iyileşmekte olan Farhiya, arkada hastanenin iyileştirici beslenme merkezinde tedavi altındaki bir başka bebek. Fotoğraflar: Abdalle Mumin.

11 aylık Farhiya hastalanınca komşular anne Khadro’ya onu Mudug Bölge Hastanesi’ne götürmesini önermiş. Khadro daha büyük sekiz çocuğunu babalarına bırakıp Etiyopya’nın Somali Bölgesi’ndeki köyü Jira’le’den 5 saat yol gelerek Farhiya’yı bu hastaneye getirmiş. Hayvancılık yapan bu aile kuraklığın kavurduğu bir bölgede yaşıyor ve herkes günde tek öğün yemek yiyebiliyor. Farhiya bebek de şiddetli beslenme yetersizliği içindeydi, Galkayo’ya geldiğinde bilinci kapanmış durumdaydı. Hemşireler onu derhal hastanenin iyileştirici beslenme merkezine yatırdılar.

Khadro, “Kızım doğru tıbbi bakım görüp besleyici süt ve bisküvilerle [fıstık ağırlıklı, yüksek kalorili ve tedavi edici nitelikli Plumpy’Nut ezmesi] beslenince kendine geldi. İki gün sonra eve dönebildik,” dedi. Khadro kendi kızı gibi pek çok çocuğun tıbbi bakım göremezlerse sağ kalamayacağını söylüyor.

Kuraklık ve şiddet

Somali’de çocuklar arasında ciddi derecelere varan beslenme yetersizliği yaygın. Şiddet ve kıtlık nedeniyle evlerini terk etmek zorunda kalarak kentlerin fakir bölgelerine yerleşen ailelerde bu durum daha da çok görülüyor. MSF bu yılın Ocak ve Ağustos ayları arasında, beslenme yetersizliği çeken yaklaşık 2 bin çocuğu bu hastanede tedavi etti.

Yağmur mevsiminin birkaç yıldır yeterince yağışlı geçmeyişinin üstüne fakirlik ve yaşam şartlarının zorluğu da eklenince beslenme yetersizliği oranları giderek arttı. UNICEF verilerine göre bu yıl Somali’de 5 yaşından küçük 903 bin çocuk akut beslenme yetersizliği çekiyor, bunların 138 bini şiddetli akut beslenme yetersizliği düzeyinde.[1]

Kawsar Ibrahim Osman ve 8 aylık oğlu Bilal.

8 aylık Bilal, hastanenin çocuk hastalıkları bölümündeki yatağında, annesinin yanında yatıyor. Bilal, ülke içinde yerinde edilenlerin kaldığı Bulo Ba’ley Kampı’nda yaşıyor, hastaneye MSF’nin gezici sağlık ekibi tarafından getirilmiş. Akut sulu ishal tedavisi görüyor.

Bilal’in babası işçi. Diğer üç çocuğunu babalarına emanet ederek Bilal’le hastaneye gelen annesi, 25 yaşındaki Kawsar Ibrahim, “Bilal üç gündür ishaldi ve fena halde susuz kalmıştı,” diye anlatıyor. “Hastaneye gelir gelmez ona ilaç verdiler. Şimdi ishali durdu, oğlum iyileşiyor. Bilal iyileştiği için çok seviniyorum, yakında eve dönebileceğiz.” Bilal bebek, hastaneye yatırıldıktan beş gün sonra iyileşip taburcu ediliyor.

Kötü şartlar ve yeni gelenler

Galkayo kenti idari bir engelle ikiye ayrılmış durumda, şehrin kuzeyi Puntland Eyaletine, güneyiyse Galmudug Eyaletine bağlı. Kent nüfusu, Somali’nin çeşitli kesimlerinde yerinden edilmiş 100 binden fazla insanın buraya gelmesiyle iyice artmış durumda. Yeni gelenler çok az kaynakla, kamp alanlarında yaşıyor. Bazıları evlerini terk edeli yıllar olmuş. MSF’nin destek olduğu hastane, şehrin her iki yakasının yerlilerine, yerinden edilerek buraya gelenlere ve mültecilere ücretsiz sağlık hizmeti veriyor.

Mudug Bölge Hastabesi’nde MSF’nin tıbbi faaliyet yönetici yardımcısı olarak görev yapan Bashir Muse Hassan, “Galkayo’da, yerinden edilen insanların kaldığı 70’ten fazla kamp var,[2] Somali’nin çatışmalar ve kuraklık yüzünden yaşanmaz hale gelen bölgelerinden her hafta daha çok kişi Galkayo’ya yerleşiyor,” diyor. “Gezici sağlık ekiplerimiz bu kampların 23’üne hemen hemen her gün gidiyor. Temel sağlık hizmetlerini yerinde veriyor, sağlık durumu daha kritik olan kişileri hastaneye sevk ediyoruz. Yerinden edilen insanların yeterince suyu ve yiyeceği yok, bu nedenle yetersiz beslenmiş çok sayıda çocuk var.”

Somali'nin Galkayo kentindeki Mudug Bölge Hastanesi'nin iyileştirici beslenme merkezinde bir erkek hemşire, beslenme yetersizliği çeken çocuklar için süt hazırlıyor.

Doğum komplikasyonları

Galkayo’da kırılgan durumda olanlar sadece çocuklar da değil. Somali, bütün dünyada anne ölüm oranlarının en yüksek olduğu ülkelerden biri. Burada hem sağlık çalışanları, hem de hamile kadınlar ve aileleri için gebelik ve doğum sırasında yaşanabilen komplikasyonları idare etmek zorlu bir iş.

32 yaşındaki Deqa Awil Hassan’ın yedi çocuğu var. Doktorlar ona son doğumunu normal yoldan yapamayacağını söyleyince, ailesinin de onayıyla Deqa sezaryenle doğum yaptı. Etiyopya’nın Somali Bölgesi’ndeki Bokh’tan gelen Deqa anlatıyor: “Hamileliğimin 25. haftasında rahmimde kanama başladı. Önce Galdogob Hastanesi’ne götürdüler beni (Etiyopya sınırına yakın bir Somali kenti), oradaki doktorlar bu hastaneye sevk etti. Bu yedinci gebeliğim, biraz korkuyordum. Çok şükür sağlıklı bir oğlan doğurdum. İkimiz de iyi olduğumuz için çok mutluyum. Adını “Abdi Nasib” (kelime anlamı “kaderin kulu”) koymayı düşünüyorum, çünkü bebeğim sağ doğduğu için çok şanslıyız.”

Doğum uzmanı Dr. Abdullahi Mohamed Muse, kısa süre önce sezaryenle doğum yapan Deqa Awil Hassan'ın durumunu takip ediyor.

2019 yılı Haziran ayında Mudug Bölge Hastanesi’ndeki MSF ekibi, doğumda komplikasyon yaşayan 170 kadına müdahale etti. Buna ek olarak 19 kadının acil sezaryene ihtiyacı vardı. MSF’den Bashir’in ifade ettiği gibi, sırf bu rakamlar bile sunulan hizmetin bu bölgede yaşayanlar için ne kadar hayati değerde olduğunu anlatmaya yetiyor.

Doğum uzmanı Abdullahi Mohamed Muse, rahmin içeriden kanamasının hamilelik sırasında gelişen komplikasyonlar içinde nispeten daha sık görülen bir durum olduğunu, bu sorunu yaşayan kadınlardan sadece yüzde 30’unun sezaryenle doğum yapması gerektiğini söylüyor. “Annenin ve doğmamış bebeğin hayatını kurtarmak için nasıl bir müdahalede bulunacağımıza, durumu gözlemleyip izleyerek karar veriyoruz. Acil sezaryene sadece annenin hayatı tehlike altındaysa başvuruyoruz. Ailelere annenin hayatını kurtarmanın önemini anlatıp onları buna izin vermeye ikna etmeye çalışıyoruz. Bu çabalarla Somali’de çok yüksek olan anne ölüm oranları düşürülebilir.”

Verem

Mudug Bölge Hastanesi’ndeki MSF ekipleri, verem (tüberküloz) yükünü azaltmak için de çalışıyor. Verem, yerinden edilenlerin Galkayo’da kaldığı kamplar gibi aşırı kalabalık şartlarda kolayca yayılabilen bir hastalık. Somali’de veremi teşhis edip tedavisini yapmaya çoğu zaman imkân bulunamıyor, başlayan tedaviler de yarım kalabiliyor. Bu, veremin ilaca dirençli türlerinin gelişmesine de zemin hazırlıyor.

Şu anda verem tedavi programına kayıtlı, ilaca duyarlı veya ilaca dirençli tüberküloz hastası 172 kişi var. 2019’un ilk yarısındaysa yaklaşık 100 hasta, tedaviyi tamamlayarak iyileşti. Kazanılan başarılara rağmen, güçlükler de eksik değil. Tüberküloz birimi açıldığından beri bu kısmın yöneticisi olan Nur Ahmed Nur, hastaların ilaç tedavisine gerektiği gibi devam edememesinin sorunlara neden olabileceğine işaret ediyor. Ekip bu sorunu aşmak için toplum içinde çalışmalar yapıyor, ayrıca hastaların tedavi boyunca onlara destek olabilecek bir yakınlarını da hastaneye getirmesini teşvik ediyor.

“Hastaların takibini yaparak, her hastamızın ilacını her gün almasını sağlamaya çalışıyoruz,” diyor Nur. “Bu da hastalığın ilaca dirençli tüberküloz biçimini almasını engellememize katkıda bulunuyor.”

Kuzey Galkayolu 40 yaşındaki Fardowsa Hussein Hassan akciğer tüberkülozuna yakalanmış. Fardowsa Haziran ayında tedavisini başarıyla tamamlamış ve iyileşmiş, düzenli kontroller için hastaneye geliyor ve süreci şöyle anlatıyor: “Ocak ayında beni bu hastaneye getirdiklerinde çok zayıftım, çok hastaydım. Haftalardır öksürüyordum. Doktorlar benden balgam örneği alıp test ettiler, verem olduğum ortaya çıktı. Beni hemen ilaç tedavisine başlattılar. 6 ay sonra aynı testten negatif sonuç aldık, artık verem değilim. Hastane idaresine ve tüberküloz tedavisine desek veren herkese çok teşekkür ederim.”

Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF) 1991’den beri Somali ve Somaliland’de çalışıyor. 2013 yılında, çalışılanlarımıza karşı girişilen, şiddet içeren bir dizi saldırıdan sonra ülkeden çekilmek zorunda kalmıştık. 4 yıl sonra, Mayıs 2017’de ekiplerimiz Somali halkının sağlık alanındaki çok büyük ihtiyaçları dolayısıyla ülkede yeniden faaliyete başladı. Bugün MSF Somali’de hastanelerde ikinci basamak sağlık hizmetleri veriyor, hastaları hastaneye yatırarak tedavi ediyor ve mülteciler, ülke içinde yerinden edilmiş kişiler ve göçmenler gibi hareket halindeki grupları odağına alarak gezici kliniklerle sağlık hizmeti sunuyor. Somaliland (Hargeisa, Borama, Burao, Berbera, Las Anod), Puntland (Kuzey Galkayo) ve Güneybatı (Baidoa) Eyaletlerinde çalışıyoruz. Jubaland’da ise gereğinde müdahale edip daha sonra alandan ayrıldığımız bir strateji izleyerek, gezici beslenme desteği ve acil durumlarda tıbbi insani yardım sağlıyoruz. Önümüzdeki haftalar içinde, Galmudug Eyaletindeki Güney Galkayo Hastanesi’nin bazı bölümlerinde hayat kurtarıcı faaliyetlere başlayacağız.

[1] https://reliefweb.int/report/somalia/unicef-somalia-humanitarian-situation-report-no-7-july-2019

[2] https://data2.unhcr.org/en/documents/details/71501

Yorum Yapın